Tarnowski Artur Kazimierz Juliusz Adam (1903–1984), ziemianin, działacz społeczny, poseł na sejm Rzeczypospolitej Polskiej.
Ur. 3 III w Dzikowie (obecnie dzielnica Tarnobrzega), był wnukiem Jana Dzierżysława Tarnowskiego (1835–1894, zob.), synem Jana Zdzisława (1862–1937, zob.) i Zofii Marii Róży z Potockich (1879–1933), córki Artura Potockiego (1850–1890, zob.), bratankiem Juliusza (zob.) i Adama Amora (1866–1946, zob.) Tarnowskich. Miał braci: Jana Juliusza (1900–1966, bliższe informacje w biogramie ojca), Andrzeja (1909–1978), porucznika WP, uczestnika walk pod Tobrukiem i Monte Cassino, oraz siostry: Różę (1898–1961), zamężną za Władysławem Tyszkiewiczem (1898–1940), Zofię (1901–1963), wydaną za Andrzeja Potockiego (1900–1939), i Marię (1904–1985), poślubioną Arturowi Potockiemu (1899–1941), działaczkę PCK, żołnierza II Korpusu Polskiego, która po r. 1945 wstąpiła do benedyktynek w Royston (Wielka Brytania) i przyjęła imię Maria Dismas.
T. uczęszczał w l. 1912–13 do szkoły benedyktyńskiej w Downside w Wielkiej Brytanii, następnie (z przerwą w r. szk. 1914/15) do Szkoły Realnej w Tarnobrzegu, a od r. szk. 1916/17 do II Wyższej Szkoły Realnej w Krakowie, gdzie 7 VI 1920 zdał maturę. W czasie wojny polsko-sowieckiej wyruszył 25 VII t.r. na front z oddziałem tzw. ochotników dzikowskich. Od 1 VIII służył w 208. ochotniczym p. ułanów (tzw. Krakusi), a od 22 VIII w 8. Pułku Ułanów księcia Józefa Poniatowskiego w Krakowie. W okresie 6 XII 1920 – 16 II 1921 uczył się w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie, następnie w listopadzie 1921 ukończył kurs podchorążych w Centralnej Szkole Jazdy w Grudziądzu. Wrócił do 8. Pułku i objął dowództwo 4. szwadronu. Dn. 21 III 1922 został przeniesiony do rezerwy jako podporucznik kawalerii (ze starszeństwem z 1 VIII 1921). W l. 1923–4 odbył studia handlowe na uniw. w Leuven (Louvain), a następnie ukończył dwuletnie Wyższe Kursy Ziemiańskie Jerzego Turnaua we Lwowie.
W r. 1927 wrócił T. do Dzikowa. Związany ze środowiskiem konserwatystów, uczestniczył w dn. 14–15 IX t.r. w tzw. zjeździe dzikowskim (spotkanie płk. Walerego Sławka ze środowiskiem konserwatystów małopolskich) oraz należał do organizatorów i patronów struktur BBWR w pow. tarnobrzeskim; od 26 IV 1935 był członkiem tarnobrzeskiej Rady Powiatowej i Wydz. Powiatowego. W l. 1934–6 pełnił funkcję prezesa Koła Przyjaciół Harcerstwa w Tarnobrzegu. Po przeniesieniu w r. 1935 redakcji „Czasu” z Krakowa do Warszawy zasiadał w wydającej dziennik Spółce Wydawniczej Czasopism sp. z o.o. T.r. został wybrany na posła do sejmu z listy BBWR w okręgu nr 79 (powiaty: łańcucki, przeworski, niżański i tarnobrzeski). W sejmie był jednym z sekretarzy oraz zasiadał w komisjach: oświatowej (od 13 XII 1935), spraw zagranicznych (od 1 XII 1936) i budowlanej (specjalnej, od 17 III 1936). Był autorem wielu wystąpień i interpelacji; postulował pomoc dla rolnictwa, w tym działania na rzecz jego oddłużenia, oraz kumulację i ujednolicenie podatków gruntowych, a także wnioskował o równy dostęp do nauki, szczególnie dla dzieci wiejskich, i apelował o zwiększenie lekcji religii w szkole. W zgłaszanych rezolucjach domagał się oszczędności w budżecie państwa, głównie przez racjonalną gospodarkę w przedsiębiorstwach państw. i reorganizację państw. administracji. Był autorem interpelacji do Prezesa Rady Ministrów (3 III 1938), w której usprawiedliwiał pobicie przez oficerów WP Stanisława Cywińskiego. Wstąpił do powołanego w r. 1937 Stronnictwa Zachowawczego i od r. 1938 był jego sekretarzem generalnym. W wyborach w r. 1938 nie dostał rekomendacji Obozu Zjednoczenia Narodowego.
Po śmierci ojca objął T. dobra dzikowskie, w tym również kolekcję dzikowską (m.in. rękopisy „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza i „Balladyny” Juliusza Słowackiego). W l. 1937–8 doprowadził do budowy nowoczesnego młyna przemysłowego w Chmielowie (pow. tarnobrzeski). Na rzecz Zgromadzenia Sióstr Służebniczek NMP przekazał w r. 1938 ochronkę w rodzinnym zamku Tarnowskich w Mokrzyszowie (pow. tarnobrzeski). Finansował też inne ochronki w pow. tarnobrzeskim: Chmielowie i Wymysłowie. Dn. 18 VI 1939 został wybrany do Rady Gminy zbiorowej Tarnobrzeg. Był członkiem i prezesem Okręgowego Tow. Rolniczego w Tarnobrzegu, radcą Izby Rolniczej we Lwowie oraz członkiem Związku Przemysłowców w Krakowie. Ponadto pełnił funkcje prezesa Pow. Rady Ochotniczej Straży Pożarnej w Tarnobrzegu, wiceprezesa Związku Strzeleckiego tamże i pow. Akcji Katolickiej, zasiadał też w Pow. Komitecie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Dn. 30 VIII t.r. został zmobilizowany w stopniu porucznika do Dowództwa Okręgu Korpusu X w Przemyślu i mianowany oficerem łączności przeciwlotniczej.
Po wybuchu drugiej wojny światowej T. w okresie 9–11 IX 1939 wywiózł do Lwowa i Krakowa, bądź ukrył na miejscu, najcenniejsze obiekty z kolekcji dzikowskiej. Na własną prośbę został 13 IX t.r. przeniesiony do macierzystego 8. Pułku Ułanów i w jego szeregach walczył w obronie linii Bugu. Skierowany do sztabu gen. Stefana Dąb-Biernackiego, dowódcy armii «Prusy», zorganizował tam na polecenie płk. Stanisława Künstlera, dowódcy artylerii armii, szwadron kawalerii. Dn. 24 IX pod Zamościem dostał się do niewoli niemieckiej, z której tego samego dnia zbiegł i 27 IX dotarł do zajętego przez Niemców Dzikowa. Aresztowany 6 X, przebywał w więzieniach kolejno w Tarnobrzegu, Sandomierzu i Kielcach, a następnie jako jeniec m.in. w stalagu IX a Ziegenhain (1939–40), Oflagu II E Neubrandenburg, Oflagu IV C Colditz i Oflagu II D Gross Born. Ewakuowany w r. 1945 do obozu w Pöhl pod Lubeką, został tam wyzwolony 3 V t.r. przez wojska kanadyjskie. Dn. 15 V wstąpił do 1. Dyw. Panc. gen. Stanisława Maczka i został oficerem kadrowym dywizyjnego Ośrodka Zapasowego. W październiku skierowano go do dywizyjnego Obozu Uzupełnień w Meppen w Dolnej Saksonii; zajmował się tam kontaktami między polskimi obozami oraz sprawami polskich emigrantów i wysiedleńców, organizując im dostęp do szkół i uczelni wyższych. Na początku r. 1946 został rotmistrzem. Do Meppen t.r. dotarła przez «zieloną granicę» jego żona z dziećmi. Dn. 14 V 1947 został zdemobilizowany.
T. osiedlił się w Brukseli, gdzie podjął pracę w fabryce kotłów, a następnie zakupił dom, z wynajmu którego utrzymywał siebie i rodzinę. Był jednym z założycieli powołanego 14 X 1949 przez prezydenta RP na uchodźstwie Augusta Zaleskiego Skarbu Narodowego. W r. 1951 wyemigrował z rodziną do Kanady i zamieszkał w Montrealu. Pracował w departamentowym sklepie «Morgana», m.in. na stanowisku zastępcy kierownika działu dywanów i kotar. W r. 1957 otrzymał obywatelstwo kanadyjskie. Do r. 1982 zasiadał we władzach Skarbu Narodowego. W Kanadzie był prezesem Stow. Polskich Uchodźców Wojennych, działał w Stow. Polskim, Polskim Inst. Dobroczynności i Stow. Polskich Kombatantów. Należał do Związku Polskich Kawalerów Maltańskich. Bezskutecznie starał się o scalenie i eksponowanie w Polsce kolekcji dzikowskiej; z apelem w tej sprawie wystąpił w artykule Prawda o zbiorach dzikowskich, opublikowanym w paryskiej „Kulturze” (1959 nr 5). W r. 1966 przyczynił się do zorganizowania na Uniw. McGill w Montrealu pierwszej po wojnie wystawy części kolekcji dla uczczenia 1000-lecia chrztu Polski. Uczestniczył w spotkaniach z przebywającym w Kanadzie na przełomie sierpnia i września 1969 kard. Karolem Wojtyłą. Dn. 16 IX 1978 ofiarował Muz. Polskiemu w Rapperswilu ponad sto miniatur ze zbiorów rodzinnych. Zmarł 19 XII 1984 w Montrealu, został pochowany w krypcie rodzinnej w kościele Dominikanów w Tarnobrzegu. Był odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Kombatanckim, Wielkim Krzyżem Honoru i Dewocji Zakonu Maltańskiego (1963), Medalem Wojska, Medalem Pamiątkowym «Za wojnę 1918–1921» oraz Złotą Odznaką Honorową Kongresu Polonii Kanadyjskiej.
W zawartym 15 VII 1931 małżeństwie z Różą Marią Zamoyską (1911–2005), w czasie okupacji niemieckiej pełnomocnikiem oddziału PCK w Tarnobrzegu, po r. 1951 kreślarką w zakładach lotniczych w Kanadzie, miał T. pięcioro dzieci: Marię Zofię (ur. 1932), zamężną za Zdzisławem Kryżanem (1915–1994), Jana Artura (ur. 1933), eksperta górniczego, Marcina Juliusza (1935–2009), pilota, Pawła Zdzisława (1937–2018), prezesa Związku Rodu Tarnowskich, oraz Andrzeja (ur. 1939), zmarłego w niemowlęctwie.
Album-skorowidz senatu i sejmu 1935–40, s. 89, 96, 173–4 (fot.); Borkowski, Almanach, s. 934; Judycki Z. A., Klimaszewski B., Krakowianie w świecie. Słownik biograficzny, Tor. 2000 I; Kto był kim w Drugiej RP? (fot.); Miniatury Wincentego Lesseura i Walerii Tarnowskiej. Z dawnej kolekcji Tarnowskich z Dzikowa w zbiorach Muzeum Polskiego w Rapperswilu, W. 1994 (fot.); Rybka–Stepan, Awanse; Szwedo B., Wpisani w historię miasta. Tarnobrzeski słownik biograficzny, Tarnobrzeg 2013 I (z błędami, fot.); Zielińska T., Poczet polskich rodów arystokratycznych, W. 1997; Zych T., Tarnobrzeski słownik biograficzny, Tarnobrzeg 1998 I; – Adamska J., Przewoźnik A., Kazimierz Skarżyński (1887–1962). W imię prawdy o zbrodni katyńskiej, W. 2015; Baran A. F., Bibliotekarz z Dzikowa. Dr Michał Marczak (1886–1945), Sandomierz 1996; tenże, Tarnobrzeg. Szkice z dziejów miasta i jego obywateli, Tarnobrzeg 2012; tenże, Z dziejów harcerstwa tarnobrzeskiego 1912–1949, Tarnobrzeg 1995; Baranowski J., Polscy kawalerowie maltańscy od XVI wieku do 1992 r., w: Baranowski J. i in., Zakon Maltański w Polsce, W. 2000 s. 236; Brzeziński M., Dalsze dzieje rodu Tarnowskich, w: Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 199–200; Gałka B., Konserwatyści w Polsce lat 1935–1939, Tor. 2006 (fot.); tenże, Ziemianie w parlamencie II Rzeczypospolitej, Tor. 2002 s. 152–3, 162–5, 167; Janas A., Rękopis dzikowski „Pana Tadeusza” A. Mickiewicza, „Roczn. Tarnobrzeski” t. 3: 1998 (1999) s. 11; Kalendarium życia Karola Wojtyły, Oprac. A. Boniecki, Kr. 2000; Komunikowanie się Polaków w okresie II wojny światowej, L. 2011; Krzeczunowicz K., Ułani księcia Józefa. Historia 8 Pułku Ułanów ks. Józefa Poniatowskiego 1784–1945, Londyn 1960 s. 73; Kukawski L. i in., Kawaleryjska Alma Mater w Grudziądzu 1920–1939. Zarys dziejów, Grudziądz 2008 s. 450, 454; Lange T. W., Zakon Maltański w Drugiej Rzeczypospolitej 1919–1939, P. 2000; Libicki P., Dwory i pałace wiejskie w Małopolsce i na Podkarpaciu (w granicach województw małopolskiego i podkarpackiego), P. 2012; Lis M., Z Grywałdu na Uniwersytet Jagielloński. Życie i działalność kulturalno-oświatowa Michała Marczaka (1886–1945), Tarnobrzeg 2011 s. 118, 264, 197–200, 204–5; Łysiak-Kosowska L., Życie religijne w dekanacie Miechocin w latach 1918–1939, Gorzyce–Tarnobrzeg 2012 s. 84; Marczak M., Tarnobrzeg. Z dziejów miasta i powiatu, Tarnobrzeg 2000 s. 269; Narkowicz L., Tyszkiewiczowie z Waki, W. 2010 (fot.); Polit I., Miejsce odosobnienia w Berezie Kartuskiej w latach 1934–1939, Tor. 2003; Tarnobrzeg. Dzieje miasta 1593–1939, Tarnobrzeg 2005; Władyka W., Działalność polityczna polskich stronnictw konserwatywnych w latach 1926–1935, Wr. 1977; Ziółkowska A., Kanada, Kanada…, W. 1986 s. 109; Zych T., Kolekcja Dzikowska. Zbiory hrabiów Tarnowskich, Tarnobrzeg 2016 s. 11–13 (fot.), s. 42–3, 47, 49; tenże, Korespondencja Artura Tarnowskiego i Jana Nowaka-Jeziorańskiego dotycząca dzikowskich miniatur, „Dzikoviana. Roczn. Muz. Hist. M. Tarnobrzega” t. 2: 2016 s. 45–77 (fot.); tenże, Obozowy mecenat, w: tamże t. 3: 2017; tenże, Tarnobrzeg pod okupacją niemiecką 1939–1944, Tarnobrzeg 2008; tenże, Tarnobrzeskie rody, Tarnobrzeg 2012 s. 212–13; – Brandys M., Dziennik 1972, W. 1996 s. 78; Dzieje Leliwitów. Listy Artura Tarnowskiego do Włodzimierza Dworzaczka, Oprac. T. Zych, Tarnobrzeg 2018; Dzików. Księga Gości, Oprac. tenże, Tarnobrzeg 1999; Księga pamiątkowa na dziewięćdziesięciolecie dziennika „Czas”, Kraków 1848 – Warszawa 1938, (W. 1938) s. 61 (fot.); Kuropieska J., Z powrotem w służbie, W. 1984 s. 6; Lechoń J., Dziennik, Londyn 1970 II; Rocznik oficerski 1923, 1924, W. 1923–4; Rocznik oficerski rezerw, W. 1934; Rocznik Polonii 1950, Londyn (1950); toż za l. 1958–9 (b.m.r.w.); Sapieżyna M., My i nasze siedliska, Kr. 2003; Sejm i senat 1935–1938 IV kadencja, W. 1936 (fot.); Sejm RP. Kadencja IV. Sprawozdanie stenograficzne, 1935–8; Słomka J., Pamiętniki włościanina. Od pańszczyzny do dni dzisiejszych, W. 1983; Sprawozdanie dyrekcji II Wyższej Szkoły Realnej w Krakowie za rok 1918, Kr. 1918 s. 36; Sprawozdanie dyrekcji Szkoły Realnej w Tarnobrzegu za rok szkolny 1915/16, Tarnobrzeg 1916 s. 25; Tarnowski A., Ostatni mazur. Opowieść o wojnie, namiętności i stracie, W. 2008 s. 98–9, 106, 149–53, 258–9, 308–13, 316; Z Dzikowa do Raperswilu. Korespondencja Artura Tarnowskiego w sprawie dzikowskich miniatur, Oprac. T. Zych, Tarnobrzeg 2017 (fot.); – „Kultura” (Paryż) 1968 nr 12 s. 143–5; „Tarnobrzeskie Zesz. Hist.” 1995 nr 11 s. 11, 33, 45–54, 56–7, 79, 2003 nr 23 s. 77–8, 2005 nr 26 s. 12, 14, 21, 40–41; „Tyg. Powsz.” 1985 nr 2 (nekrolog, błędna data śmierci), 2018 nr 6 (nekrolog syna, Pawła Zdzisława); – Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich, sygn. 29/639/0/2.75/1186–7, 29/639/0/2.79/1195–8, 29/639/0/2.81/1224–9; B. Narod.: rkp. 12921 k. 198–9, rkp. 12924 t. 22 k. 165–70, rkp. 12994 t. 2 k. 58 (koresp. A. Janty), rkp. 14391 k. 18–20 (koresp. Z. Mycielskiego) (niewykorzystane); B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 7203 k. 154, rkp. 7545 t. 8 k. 2–8 (koresp. W. Ziembickiego, fot.); Miejska B. Publ. w Tarnobrzegu: Marczak M., Pamiętnik (mszp.); Muz. Hist. M. Tarnobrzega, Oddz. Zamek Tarnowskich w Dzikowie: Dok. rodzinne Tarnowskich (fot.); – Mater. Red. PSB: Kopie ze stron internetowych (www.genealogy.rodtarnowski.com, www.genealogia.grocholski.pl, www.wielcy.pl); – Informacje Jana Artura Tarnowskiego z W.
Tadeusz Zych